Istota wskaźników referencyjnych na polskim rynku finansowym
Wskaźniki referencyjne stanowią fundament współczesnego systemu bankowego oraz szeroko pojętego rynku kapitałowego w Polsce. Pełnią one rolę obiektywnych mierników kosztu pieniądza, które pozwalają na ujednolicenie warunków transakcji pomiędzy różnymi podmiotami. Bez istnienia takich standardów ustalanie oprocentowania kredytów czy depozytów byłoby procesem chaotycznym i mało przejrzystym dla przeciętnego konsumenta.
Zrozumienie mechanizmów rządzących stawkami rynkowymi jest niezbędne dla każdego, kto korzysta z produktów finansowych oferowanych przez komercyjne instytucje. Wskaźniki te nie są ustalane arbitralnie przez jeden bank, lecz wynikają z szerszego kontekstu makroekonomicznego oraz wzajemnych relacji pomiędzy uczestnikami rynku międzybankowego. To one determinują wysokość miesięcznych rat kredytobiorców oraz zyski oszczędzających na lokatach.
W polskim systemie prawnym i ekonomicznym najważniejszą rolę od lat odgrywają dwie stawki, których nazwy często pojawiają się w umowach bankowych. Mowa o wskaźnikach określanych skrótami WIBID oraz WIBOR, które choć brzmią podobnie, odnoszą się do dwóch różnych stron tej samej operacji finansowej. Ich wzajemna relacja jest odzwierciedleniem płynności i kondycji całego sektora bankowego w kraju.
Charakterystyka stawki WIBOR jako kluczowego instrumentu rynkowego
WIBOR to akronim od angielskiej nazwy Warsaw Interbank Offered Rate, co w bezpośrednim tłumaczeniu oznacza warszawską stopę ofertową rynku międzybankowego. Jest to wskaźnik pokazujący, po jakiej stopie procentowej banki komercyjne działające w Polsce są gotowe udzielić pożyczki innym bankom. Wskaźnik ten jest publikowany codziennie dla różnych terminów zapadalności, od jednodniowych po roczne.
Największe znaczenie dla klientów indywidualnych mają warianty terminowe takie jak WIBOR 3M oraz WIBOR 6M. Stanowią one bazę do wyliczania oprocentowania większości kredytów hipotecznych o zmiennej stopie procentowej w Polsce. Wartość tego wskaźnika bezpośrednio przekłada się na koszt kapitału, jaki musi ponieść kredytobiorca, dodając do niego marżę ustaloną w umowie z bankiem.
Z perspektywy ekonomicznej WIBOR odzwierciedla oczekiwania sektora bankowego co do przyszłych poziomów stóp procentowych oraz ryzyka kredytowego. Gdy banki spodziewają się wzrostu kosztu pieniądza, wartość tego wskaźnika rośnie jeszcze przed oficjalnymi decyzjami organów państwowych. Jest to zatem barometr nastrojów finansowych, który wyprzedza pewne zjawiska zachodzące w gospodarce realnej.
Mechanizm wyznaczania wartości WIBOR przez banki komercyjne
Proces wyznaczania stawki WIBOR odbywa się podczas tak zwanego fixingu, który jest organizowany każdego dnia roboczego o stałej godzinie. W procesie tym biorą udział największe banki komercyjne w Polsce, określane mianem panelistów lub banków referencyjnych. Każdy z tych podmiotów przesyła swoje kwotowania, czyli deklaracje dotyczące kosztu pożyczenia kapitału na rynku międzybankowym.
Po zebraniu wszystkich danych od uczestników, organizator fixingu odrzuca skrajne wartości, aby wyeliminować potencjalne błędy lub próby manipulacji wynikiem. Z pozostałych kwotowań wyciągana jest średnia arytmetyczna, która staje się oficjalną stawką obowiązującą w danym dniu. Taka procedura ma na celu zapewnienie jak największej obiektywności oraz reprezentatywności uzyskanego wyniku dla całego rynku.
Warto zaznaczyć, że w ostatnich latach metodologia ta została zaostrzona pod wpływem regulacji europejskich, aby opierać się w większym stopniu na realnych transakcjach. Jeśli w danym dniu liczba transakcji międzybankowych jest niewystarczająca, stosuje się zaawansowane modele matematyczne oraz dane historyczne. Zmiany te mają na celu zwiększenie bezpieczeństwa i wiarygodności wskaźników, które wpływają na finanse milionów obywateli.
Definicja i rola stawki WIBID w systemie międzybankowym
WIBID jest skrótem od Warsaw Interbank Bid Rate i reprezentuje przeciwną stronę operacji finansowej w porównaniu do wcześniej omówionej stawki. Wskaźnik ten informuje o tym, jaką stopę procentową banki są skłonne zapłacić za depozyty przyjęte od innych banków na rynku międzybankowym. Można zatem powiedzieć, że jest to cena zakupu pieniądza przez instytucję finansową.
Choć o stawce WIBID mówi się w mediach znacznie rzadziej niż o jej odpowiedniku po stronie ofertowej, odgrywa ona kluczową rolę w bilansach bankowych. To właśnie ona wyznacza dolną granicę kosztu pieniądza w obrocie profesjonalnym. Z punktu widzenia matematycznego, wartość WIBID jest niemal zawsze niższa od wartości WIBOR, co wynika z naturalnej logiki biznesowej instytucji pośredniczących.
Rola WIBID wykracza poza czystą statystykę, ponieważ jest to wskaźnik istotny przy wycenach różnego rodzaju aktywów finansowych oraz w rozliczeniach wewnętrznych banków. Informuje on o tym, jak duża jest chęć banków do gromadzenia gotówki i przyjmowania nowych środków od konkurencji. Niskie wartości tego wskaźnika mogą świadczyć o dużej nadpłynności w całym systemie bankowym.
Proces kwotowania depozytów na rynku pieniężnym w Polsce
Kwotowanie depozytów odbywa się równolegle z procesem ustalania stawek pożyczkowych i podlega podobnym rygorom regulacyjnym. Każdy bank uczestniczący w panelu musi przedstawić dwie wartości: cenę, po której pieniądze pożycza, oraz cenę, po której pieniądze przyjmuje. Różnica między tymi dwiema wartościami odzwierciedla marżę, na jakiej operują banki w swoich wzajemnych rozliczeniach.
Codzienne publikowanie tych stawek pozwala na zachowanie ciągłości informacyjnej, która jest niezbędna do funkcjonowania rynków instrumentów pochodnych. Dzięki stałemu dostępowi do danych o koszcie depozytów, inwestorzy mogą precyzyjnie wyceniać skomplikowane kontrakty terminowe oraz opcje. Jest to mechanizm, który zapewnia płynność nie tylko bankom, ale również funduszom inwestycyjnym i ubezpieczycielom.
Dla stabilności systemu finansowego kluczowe jest, aby proces kwotowania był odporny na zjawiska kryzysowe i nagłe wstrząsy makroekonomiczne. Dlatego też banki referencyjne są zobowiązane do utrzymywania wysokich standardów raportowania i posiadania odpowiednich procedur kontrolnych. Transparentność w tym obszarze buduje zaufanie do polskiej waluty oraz do całej infrastruktury rynkowej naszego kraju.
Fundamentalne różnice między stawką WIBID a wskaźnikiem WIBOR
Podstawowa różnica między tymi dwoma wskaźnikami sprowadza się do kierunku przepływu kapitału oraz roli banku w danej operacji. WIBOR jest ceną sprzedaży pieniądza, czyli stopą pożyczkową, natomiast WIBID jest ceną kupna pieniądza, czyli stopą depozytową. To rozróżnienie jest analogiczne do kursu kupna i sprzedaży walut w kantorze, gdzie zawsze występuje pewna różnica cenowa.
W praktyce rynkowej WIBOR zawsze przyjmuje wartości wyższe niż WIBID, ponieważ żadna instytucja finansowa nie chciałaby pożyczać kapitału taniej, niż sama go pozyskuje. Odstęp między tymi dwiema wartościami nazywany jest spreadem międzybankowym. Wielkość tego spreadu jest dynamiczna i zależy od ogólnej sytuacji rynkowej, poziomu ryzyka oraz bieżącej polityki pieniężnej państwa.
Inna istotna różnica dotyczy zastosowania tych wskaźników w produktach skierowanych do klientów detalicznych i firm. WIBOR stał się standardem przy ustalaniu oprocentowania kredytów, co czyni go wskaźnikiem bezpośrednio wpływającym na wydatki gospodarstw domowych. WIBID natomiast częściej służy jako punkt odniesienia dla produktów oszczędnościowych oraz skomplikowanych operacji skarbowych wewnątrz dużych korporacji.
Relacja stawek rynkowych do stóp procentowych Narodowego Banku Polskiego
Zarówno WIBID, jak i WIBOR pozostają w ścisłej korelacji ze stopami procentowymi ustalanymi przez Radę Polityki Pieniężnej przy Narodowym Banku Polskim. Stopa referencyjna NBP wyznacza ogólny poziom kosztu pieniądza w gospodarce, wokół którego oscylują stawki rynkowe. Bank centralny poprzez swoje decyzje bezpośrednio wpływa na płynność i oczekiwania inflacyjne uczestników rynku.
Zazwyczaj stawka WIBID znajduje się na poziomie zbliżonym do stopy depozytowej NBP lub nieco powyżej niej, tworząc dolną granicę korytarza wahań. Z kolei WIBOR najczęściej plasuje się w okolicach stopy referencyjnej, uwzględniając dodatkowo premię za ryzyko oraz marżę banków. Jakakolwiek zmiana parametrów polityki pieniężnej jest natychmiast dyskontowana przez banki komercyjne w ich codziennych kwotowaniach.
W okresach stabilności gospodarczej relacja między stopami banku centralnego a wskaźnikami rynkowymi jest bardzo przewidywalna i stała. Sytuacja komplikuje się w momentach kryzysów finansowych lub gwałtownych zmian inflacyjnych, kiedy to rynek może wyprzedzać ruchy Rady Polityki Pieniężnej. Wtedy obserwujemy zjawisko odklejenia się stawek WIBOR od stopy referencyjnej, co odzwierciedla niepewność panującą wśród bankowców.
Wpływ stawki WIBOR na koszty kredytów hipotecznych i konsumenckich
Dla większości Polaków posiadających kredyty mieszkaniowe, słowo WIBOR kojarzy się przede wszystkim z wysokością comiesięcznego zobowiązania wobec banku. Większość umów o kredyt hipoteczny oparta jest na konstrukcji, w której oprocentowanie zmienne składa się ze stałej marży banku oraz zmiennego wskaźnika rynkowego. Gdy WIBOR rośnie, rata kredytu automatycznie ulega podwyższeniu po kolejnym okresie aktualizacji.
Wpływ ten jest szczególnie odczuwalny w przypadku kredytów długoterminowych, gdzie nawet niewielka zmiana wskaźnika o kilkadziesiąt punktów bazowych może oznaczać wzrost raty o kilkaset złotych. Mechanizm ten sprawia, że ryzyko stopy procentowej jest w dużej mierze przeniesione na kredytobiorcę. Dlatego tak ważne jest, aby osoby planujące zaciągnięcie długu rozumiały, jak powstaje ta składowa ich oprocentowania.
W przypadku kredytów konsumenckich, takich jak pożyczki gotówkowe czy limity w koncie, wpływ WIBOR również jest widoczny, choć często mniej bezpośredni. Banki mogą rzadziej aktualizować te stawki, ale w dłuższym terminie zawsze dążą do zachowania odpowiedniej rentowności względem kosztów rynkowych. Stabilność wskaźnika WIBOR jest zatem kluczowa dla przewidywalności budżetów domowych milionów rodzin w całym kraju.
Znaczenie stawki WIBID dla oprocentowania depozytów i lokat bankowych
Wskaźnik WIBID pełni rolę punktu odniesienia przy konstruowaniu ofert depozytowych dla klientów chcących pomnażać swoje oszczędności. Choć banki nie mają obowiązku wiązać oprocentowania lokat bezpośrednio z tą stawką, to w praktyce rynkowej stanowi ona istotny wyznacznik. Jeśli stawka WIBID jest niska, banki nie mają motywacji do oferowania wysokich odsetek klientom detalicznym.
Dla instytucji finansowej depozyt od klienta indywidualnego jest alternatywą dla pozyskania kapitału na rynku międzybankowym. Jeśli bank może pozyskać środki od innej instytucji po niskiej cenie określonej przez WIBID, to oferta dla przeciętnego oszczędzającego również będzie mało atrakcyjna. Zjawisko to było wyraźnie widoczne w okresach rekordowo niskich stóp procentowych, gdy realne zyski z lokat były bliskie zeru.
Warto zauważyć, że przy wzroście stawek rynkowych oprocentowanie depozytów zazwyczaj reaguje z pewnym opóźnieniem w stosunku do oprocentowania kredytów. Jest to mechanizm, który pozwala bankom na czasowe zwiększenie wyniku z tytułu odsetek. Zrozumienie roli WIBID pomaga świadomym konsumentom ocenić, czy oferta depozytowa ich banku jest sprawiedliwa w stosunku do aktualnych warunków panujących na profesjonalnym rynku kapitałowym.
Funkcjonowanie rynku międzybankowego w kontekście płynności finansowej
Rynek międzybankowy to system połączonych naczyń, w którym kapitał przepływa od instytucji posiadających nadwyżki do tych, które zgłaszają zapotrzebowanie na gotówkę. Stawki WIBID oraz WIBOR są smarem dla tego mechanizmu, pozwalając na szybkie i sprawne rozliczenia. Bez sprawnie działającego rynku międzybankowego banki musiałyby utrzymywać znacznie wyższe rezerwy płynności, co ograniczyłoby akcję kredytową.
Płynność finansowa sektora bankowego ma bezpośrednie przełożenie na stabilność całej gospodarki narodowej. Gdy banki ufają sobie nawzajem i chętnie pożyczają środki, spread między WIBID a WIBOR pozostaje wąski, co świadczy o zdrowiu systemu. Sytuacja, w której różnica między tymi stawkami gwałtownie rośnie, jest sygnałem alarmowym, mogącym zwiastować nadchodzące problemy z dostępem do kapitału.
Współczesne banki codziennie balansują swoje pozycje płynnościowe, wykorzystując do tego właśnie operacje oparte na omawianych wskaźnikach. Jest to proces niewidoczny dla przeciętnego klienta, ale niezbędny, aby bankomaty wypłacały pieniądze, a przelewy docierały na czas. Efektywność tego rynku jest monitorowana przez nadzór finansowy oraz bank centralny, które dbają o to, by mechanizm wyznaczania cen był rzetelny.
Metodologia kaskadowa i zasady fixingów organizowanych przez GPW Benchmark
Obecnie administratorem wskaźników WIBID oraz WIBOR jest spółka GPW Benchmark, która odpowiada za poprawność i bezpieczeństwo procesu ich wyznaczania. Wprowadzono tak zwaną metodologię kaskadową, która priorytetyzuje dane wykorzystywane do obliczeń. Na samym szczycie kaskady znajdują się realne transakcje depozytowe zawarte między bankami w określonym czasie przed godziną fixingu.
Jeśli liczba takich transakcji jest zbyt mała, przechodzi się do drugiego stopnia kaskady, który obejmuje transakcje z innymi podmiotami finansowymi lub z poprzednich dni. Trzeci poziom metodologii dopuszcza wykorzystanie kwotowań wiążących oraz modeli matematycznych opartych na innych parametrach rynkowych. Taka wielostopniowa konstrukcja ma gwarantować, że wskaźnik zostanie wyznaczony nawet w skrajnie trudnych warunkach rynkowych.
Zasady fixingu są ściśle określone w regulaminach, a ich przestrzeganie jest kontrolowane przez audytorów oraz organy nadzoru finansowego. Każdy bank uczestniczący w procesie musi posiadać wewnętrzne komitety i procedury zapobiegające konfliktom interesów. Dzięki tym restrykcyjnym regułom wskaźniki te spełniają wymogi unijnego rozporządzenia BMR, co pozwala na ich dalsze stosowanie w umowach z konsumentami.
Konsekwencje spreadu między WIBID a WIBOR dla uczestników rynku
Spread, czyli różnica między ofertą zakupu a ofertą sprzedaży pieniądza, jest naturalnym kosztem funkcjonowania rynku. Dla banków stanowi on część przychodu operacyjnego, który pokrywa koszty ryzyka i administracji transakcjami międzybankowymi. Dla szerokiej gospodarki wielkość spreadu jest wskaźnikiem efektywności sektora finansowego oraz poziomu wzajemnego zaufania między instytucjami.
Gdy spread jest stabilny i niski, oznacza to, że rynek pieniężny jest głęboki i efektywny. Z kolei nagłe rozszerzenie się różnicy między WIBID a WIBOR może wskazywać na wzrost postrzeganego ryzyka kredytowego lub problemy z płynnością u niektórych uczestników rynku. W takich momentach koszt kredytów rośnie szybciej niż zyski z depozytów, co uderza w realną sferę gospodarki i inwestycje firm.
Uczestnicy rynku profesjonalnego, tacy jak dealerzy walutowi czy zarządzający portfelami obligacji, bacznie obserwują te wartości. Zmiany spreadu mogą być sygnałem do zmiany strategii inwestycyjnej lub zabezpieczenia pozycji przed ryzykiem. Dla klienta detalicznego spread ten jest mniej widoczny, ale to właśnie on pośrednio wpływa na to, jak duża część zysku z oprocentowania kredytu pozostaje w banku jako jego marża operacyjna.
Ewolucja regulacji unijnych dotyczących wskaźników referencyjnych BMR
Wprowadzenie unijnego rozporządzenia BMR było przełomowym momentem dla wszystkich wskaźników referencyjnych w Europie, w tym dla polskich stawek WIBID i WIBOR. Nowe przepisy pojawiły się jako odpowiedź na skandale związane z manipulacjami stawkami LIBOR na rynkach światowych. Głównym celem regulacji stało się zapewnienie, aby wskaźniki były oparte na faktach, a nie na subiektywnych opiniach.
Rozporządzenie BMR narzuciło administratorom wskaźników bardzo rygorystyczne obowiązki w zakresie przejrzystości, zarządzania danymi oraz kontroli wewnętrznej. Każdy wskaźnik musi być teraz odpowiednio zdefiniowany, a jego metodologia musi być publicznie dostępna i regularnie weryfikowana. Dzięki temu użytkownicy końcowi mogą mieć większą pewność, że liczby widniejące w ich umowach kredytowych są wynikiem rzetelnych procesów.
W Polsce proces dostosowawczy trwał kilka lat i wymagał ścisłej współpracy pomiędzy sektorem bankowym, rządem a organami nadzoru. Efektem tych prac jest system, który obecnie uznawany jest za zgodny z najwyższymi standardami międzynarodowymi. Regulacje te nie tylko chronią konsumentów, ale również zwiększają wiarygodność polskiego rynku finansowego w oczach inwestorów zagranicznych, co jest kluczowe dla stabilności złotego.
Perspektywy reformy wskaźników i zastąpienie WIBOR nowymi miarami
Mimo dostosowania do wymogów BMR, polski rynek finansowy stoi u progu historycznej zmiany polegającej na odejściu od wskaźników typu WIBOR. Głównym powodem reformy jest globalny trend zastępowania stawek opartych na deklaracjach bankowych wskaźnikami typu RFR, czyli stawkami wolnymi od ryzyka. Nowym wskaźnikiem, który ma docelowo zastąpić WIBOR, został wybrany WIRON.
WIRON różni się fundamentalnie od swoich poprzedników tym, że opiera się wyłącznie na faktycznie zawartych transakcjach jednodniowych typu overnight. Oznacza to, że jest on bardziej odporny na spekulacje i lepiej odzwierciedla realną sytuację płynnościową w systemie. Proces transformacji jest jednak niezwykle skomplikowany, ponieważ wymaga aneksowania milionów istniejących umów kredytowych oraz dostosowania systemów informatycznych.
Porównanie WIBID vs WIBOR w tym kontekście pokazuje, że stare wskaźniki były zaprojektowane dla innej ery bankowości, w której płynność na dłuższych terminach była większa. Dzisiejszy rynek premiuje dane z transakcji natychmiastowych, co czyni reformę nieuniknioną. Choć proces ten rozłożony jest na lata, już teraz wpływa on na sposób, w jaki banki projektują nowe produkty finansowe i jak zarządzają swoim ryzykiem długoterminowym.
Zastosowanie wskaźników WIBID i WIBOR w instrumentach pochodnych
Instrumenty pochodne, takie jak kontrakty terminowe na stopę procentową czy swapy stóp procentowych, stanowią ogromną część obrotu na polskim rynku finansowym. Ich wartość i rozliczenia są bezpośrednio uzależnione od publikowanych stawek WIBID i WIBOR. Dla dużych korporacji instrumenty te są niezbędnym narzędziem do zabezpieczania się przed ryzykiem nagłego wzrostu kosztów obsługi długu.
W transakcjach typu Interest Rate Swap jedna strona płaci stałą stopę procentową, a w zamian otrzymuje płatność opartą na zmiennym wskaźniku WIBOR. Pozwala to firmom na precyzyjne planowanie przepływów pieniężnych niezależnie od tego, co zrobi Rada Polityki Pieniężnej. Bez wiarygodnych i stabilnych wskaźników rynkowych zawieranie takich kontraktów byłoby niemożliwe, co naraziłoby gospodarkę na ogromną niepewność.
WIBID również znajduje swoje zastosowanie w skomplikowanych strukturach finansowych, szczególnie tam, gdzie istotny jest koszt pozyskania depozytu zabezpieczającego. Rynek instrumentów pochodnych jest ściśle powiązany z rynkiem kredytowym, tworząc spójny ekosystem finansowy. Ewentualne zawirowania w wyznaczaniu stawek referencyjnych mają zatem natychmiastowe konsekwencje dla szerokiego spektrum operacji skarbowych i inwestycyjnych w całym kraju.
Historia i stabilność polskich stawek referencyjnych na przestrzeni lat
Początki stawek WIBID i WIBOR sięgają lat dziewięćdziesiątych, kiedy to rodził się nowoczesny rynek kapitałowy w wolnej Polsce. Przez dekady wskaźniki te ewoluowały, przechodząc przez okresy hiperinflacji, transformacji ustrojowej oraz kryzysów globalnych. Ich historia jest nierozerwalnie związana z budowaniem zaufania do polskiego sektora bankowego i umacnianiem roli złotego jako stabilnej waluty regionalnej.
W okresach kryzysu finansowego z lat 2008-2009 wskaźniki te poddane zostały najtrudniejszej próbie, gdy zaufanie między bankami drastycznie spadło. Mimo globalnych perturbacji polski system fixingu przetrwał ten czas bez większych awarii, co świadczyło o solidnych fundamentach naszej infrastruktury finansowej. Warto zauważyć, że stabilność tych stawek w przeszłości była kluczowym argumentem za ich powszechnym stosowaniem w umowach hipotecznych.
Analizując historyczne wykresy, można dostrzec długofalowy trend spadkowy stóp procentowych w Polsce, który trwał aż do momentu wybuchu pandemii i późniejszego skoku inflacyjnego. Przez te wszystkie lata WIBOR i WIBID wiernie oddawały stan gospodarki, służąc jako rzetelne źródło informacji dla ekonomistów i analityków. Ich rola w historii gospodarczej Polski jest nie do przecenienia, niezależnie od nadchodzących zmian technologicznych.
Psychologiczne i społeczne aspekty zmian wskaźników rynkowych
Wskaźniki finansowe takie jak WIBOR przestały być domeną jedynie specjalistów i stały się przedmiotem debaty publicznej oraz emocji społecznych. Wzrost stawek rynkowych bezpośrednio wpływa na poziom życia wielu rodzin, co rodzi poczucie niepewności i lęku o przyszłość finansową. To zjawisko pokazuje, jak głęboko system bankowy jest zakorzeniony w codziennym życiu każdego obywatela i jak wielka odpowiedzialność spoczywa na osobach ustalających te parametry.
Zrozumienie różnicy między WIBID a WIBOR oraz mechanizmów ich powstawania może pomóc w racjonalizacji tych emocji. Edukacja finansowa w tym zakresie jest kluczowa, aby klienci banków nie czuli się jedynie biernymi odbiorcami decyzji rynkowych, ale świadomymi uczestnikami procesów ekonomicznych. Transparentność w komunikacji ze strony instytucji finansowych oraz organów państwowych jest niezbędna dla utrzymania spokoju społecznego w trudniejszych okresach.
Ostatecznie oba te wskaźniki są jedynie narzędziami, które mają odzwierciedlać obiektywną rzeczywistość gospodarczą. Choć ich zmiana bywa bolesna dla domowych budżetów, pełnią one ważną funkcję regulacyjną, zapobiegając nadmiernemu przegrzaniu gospodarki lub niekontrolowanemu wzrostowi inflacji. Stabilny system wskaźników referencyjnych to fundament, na którym opiera się zaufanie obywateli do państwa i jego instytucji finansowych w długim terminie.